Alergo-med - Alergia w centrum naszej uwagi

Alergia to nadmierna reakcja obronna organizmu, prowadząca do wystąpienia objawów chorobowych, wywołana przez alergeny. Są to substancje na co dzień obecne w otoczeniu człowieka i nie wywołujące żadnych dolegliwości u osób zdrowych.
Objawy alergii mogą dotyczyć:

Alergia pokarmowa może wywoływać objawy ze strony wielu narządów. Najczęściej występują dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (bóle brzucha, wymioty, biegunki) oraz skóry (świąd, pokrzywka lub wyprysk). Rzadziej zdarza się wodnisty wyciek lub blokada nosa, przewlekły kaszel lub napady duszności po spożyciu określonego pokarmu. Sporadycznie pojawiają się migrenowe bóle głowy, bóle stawów, zaburzenia snu i zachowania (szczególnie u dzieci). W najcięższych przypadkach może się rozwinąć uogólniona reakcja zagrażająca życiu, tj. wstrząs anafilaktyczny.
Objawy alergii wywołują najczęściej: mleko krowie, jajo kurze, ryby, soja, orzechy ziemne, mąka pszenna, pomidor, marchew, seler.
Szczególną postać alergii pokarmowej stanowi alergiczny zespół zapalenia jamy ustnej (OAS). Jest to obrzęk błon śluzowych jamy ustnej i gardła pojawiający się bezpośrednio po spożyciu uczulającego pokarmu. Może mu towarzyszyć uczucie duszności i trudności w połykaniu. Zespół OAS występuje przeważnie u pacjentów uczulonych na pyłek brzozy po zjedzeniu pokarmów reagujących krzyżowo z jego alergenami.

W alergii kontaktowej podstawową drogą przenikania jest skóra, w której rozwijają się zmiany o typie wyprysku. Najczęściej uczulają w ten sposób: metale (nikiel, chrom, kobalt), formaldehyd, żywice akrylowe i epoksydowe, alergeny gumy, substancje zapachowe, związki z grupy para-, np. parabeny oraz kalafonia i balsam peruwiański.

Jak unikać narażenia na alergen?

(Na podstawie Standardów Polskiego Towarzystwa Alergologicznego 2003r.)

Podstawową zasadą postępowania po rozpoznaniu alergii i ujawnieniu istotnych dla danej osoby alergenów powinno być unikanie narażenia na nie. Nie zawsze jest to możliwe, w miarę możliwości jednak należy podjąć działania profilaktyczne opisane poniżej.

Ogólne zasady profilaktyczne:

zamieszkanie z dala od naturalnie występujących alergenów środowiskowych ( wsi, stodół, łąk uprawnych, zbóż, ferm kurzych itp.) oraz miejsc o podwyższonej wilgotności ( z uwagi na alergeny roztoczowe i pleśniowe ) takich jak jeziora, stawy, rzeki,
nie zaleca się mieć w domu zwierząt futerkowych i ptactwa,
mieszkanie powinno być przewiewne, suche, schludne, ale nie przesuszone (wilgotność względna 40-45%),
unikać rezerwuarów kurzu tj. kap, koców, zasłon, dywanów, mebli tapicerowanych,
książki i inne przedmioty gromadzące kurz przechowywać na półkach zamkniętych,
zabawki dziecięce przechowywać w foliowych workach lub szczelnych szafkach. Dotyczy to szczególnie zabawek pluszowych,
zabawki pluszowe okresowo mrozić w zamrażarce,
do usuwania brudu i kurzu stosować pasty lub wilgotne ściereczki,
odkurzać odkurzaczami zaopatrzonymi w odpowiednie filtry,
unikać budynków starych, wilgotnych, z wilgotnymi piwnicami i zakurzonymi strychami,
łóżko winno być wyposażone w gąbkowe, wymienne materace, które można mrozić na dworze w zimę i suszyć na słońcu latem,
kołdry i poduszki systematycznie prać, co 4, nie rzadziej niż co 12 tygodni,
można stosować materiały nie przepuszczające alergenów jako pokrowce materacy, kołder i poduszek (pościel z tkanin barierowych)*
w wybranych przypadkach należy rozważyć zastosowanie preparatów ograniczających stężenie alergenu roztoczowego np.: kwas taninowy, benzoesan benzylu** itp.
planować wakacje w znanych, sprawdzonych miejscach, w których jest gwarancja na małe stężenie alergenów kurzu mieszkaniowego,
uwaga na domki letniskowe, gdzie stwierdza się szczególnie dużo roztoczy typu magazynowego,
dbać o prawidłowy stan filtrów w nawiewie samochodowym i klimatyzacji.

Unikanie narażenia na alergeny całoroczne (roztocza kurzu domowego, sierści zwierząt)

w przypadku nadwrażliwości na alergeny zwierząt najlepszy efekt można uzyskać poprzez usunięcie zwierząt futerkowych i ptaków z otoczenia,
uczuleni na alergeny kocie, psie, inne zwierzęta futerkowe lub pierze winni sprawdzić przed przeprowadzką do nowego mieszkania, czy w mieszkaniu tym nie przebywały: kot, pies lub inne zwierzęta futerkowe lub ptactwo; mieszkania te nie są zalecane osobom, które są uczulone na te alergeny,
osoby posiadające zwierzęta powinny je regularnie kąpać oraz usunąć z domu dywany, tapicerowane meble, futrzane narzuty,
należy unikać wizyt w ogrodzie zoologicznym, cyrku oraz w domach, w których hodowane są zwierzęta,
osobom z nadwrażliwością na alergeny roztoczowe można zalecać zamieszkanie powyżej 700 m n.p.m., gdzie stężenie alergenów roztoczy jest minimalne,
konieczna jest szczególna ostrożność w czasie remontów mieszkań i pomieszczeń będących miejscem pracy, w których przebywa osoba uczulona na alergeny grzybów pleśniowych i roztoczy,
uczuleni na roztocze nie powinni karmić rybek akwariowych suszonymi dafniami, gdyż wykazują one reakcję krzyżową z roztoczem Euroglyphus maynei,
przy uczuleniu na Acarus siro używać możliwie najświeższej mąki, pochodzącej ze zboża dobrze przechowywanego,
u pracowników zbożowych, rolników, młynarzy i piekarzy może wystąpić alergia na roztocze magazynowe,
całkowite wyeliminowanie z mieszkania alergenów kota bywa niemożliwe, częste kąpanie kotów zmniejsza co prawda ilość alergenu, ale badania kliniczne nie wykazały wyraźnej korzyści z takiego postępowania, jeśli kąpie się kota tylko raz w tygodniu. Jeśli chory nie chce się pozbyć kota, nie powinien zwierzęciu pozwolić przebywać w sypialni lub powinien je trzymać poza domem.

Ograniczanie narażenia na alergeny pyłku roślin

bardzo przydatne są informacje o aktualnym i prognozowanym stężeniu pyłku uczulającej rośliny, gdy jest wysokie- pozostanie w pomieszczeniu zamkniętym,
należy unikać otwierania okien i przebywania na zewnątrz pomieszczeń w godzinach, gdy stężenie pyłku jest najwyższe, a w szczególności unikać spacerów, biwakowania, przebywania w namiotach, uczestnictwa w wycieczkach w dni o wysokim stężeniu pyłku,
wychodząc z domu konieczne jest założenie okularów przeciwsłonecznych, aby uchronić oczy przed kontaktem z pyłkiem,
unikanie jazdy samochodem lub pociągiem przy otwartych oknach w dniach o wysokim stężeniu pyłku,
po powrocie do domu należy zmienić odzież i za pomocą kąpieli usunąć osadzone ziarna pyłku,
na spacer należy wybierać okres po obfitym lub długotrwałym deszczu, gdy stężenie pyłku w atmosferze jest najniższe,
koszenie trawników wokół domu powinno być zakończone zanim wytworzą się kwiatostany,
urlop należy zaplanować w okresie pylenia uczulającej rośliny i najlepiej wyjechać w okolicę o niskim stężeniu (np. nad morze, za granicę do innej strefy klimatycznej)
wakacje należy spędzać nad morzem, w wysokich górach lub na rejsie żeglarskim,

Ograniczanie narażenia na alergeny zarodników grzybów pleśniowych

unikanie miejsc, w których widoczny jest wzrost pleśni,
dbałość o prawidłową wentylację pomieszczeń, szczególnie pomieszczeń piwnicznych, łazienek i kuchni,
unikanie nadmiernej wilgotności w pomieszczeniach; nie należy używać nawilżaczy powietrza,
ograniczenie kontaktu z roślinami doniczkowymi oraz z drewnem (kominek, choinka),
szybko usuwać odpadki kuchenne, łatwo psujące się owoce, warzywa przechowywać w lodówce,
unikać prac w ogrodzie, zwłaszcza grabienia opadłych liści i samodzielnego koszenia trawy.

*Na polskim rynku dostępne są bardzo dobre jakościowo pokrowce niemieckiej firmy Allergopharma - Allergocover®

Diagnostyka schorzeń alergicznych

Diagnostyka alergii obejmuje testy skórne, badania laboratoryjne z próbek krwi oraz rzadziej wykonywane testy prowokacyjne.
Podstawową metodą diagnostyki uczulenia na alergeny wziewne (np. pyłki roślin, kurz) są punktowe testy skórne. Na skórę przedramion (rzadziej pleców) nakłada się po kropli roztworów alergenowych. Odrobinę roztworu wprowadza się do powierzchownej warstwy skóry przez nakłucie specjalnym nożykiem o ostrzu 1mm. Tak płytkie draśnięcie skóry nie jest bolesne. Wynik odczytuje się po 15-20 minutach. Równocześnie ocenia się indywidualną wrażliwość skóry za pomocą roztworów kontrolnych; soli fizjologicznej i histaminy. U części osób interpretacja wyniku testów nie jest możliwa z uwagi na zbyt małą lub zbyt dużą reaktywność skóry.
Przed wykonaniem testów konieczne jest odstawienie leków (m.in. przeciwalergicznych, przeciwdepresyjnych), dlatego należy poinformować lekarza o wszystkich zażywanych lekach.
W badaniach laboratoryjnych próbek krwi do diagnostyki schorzeń alergicznych wykorzystuje się oznaczenia stężeń całkowitej immunoglobuliny E oraz IgE swoistych dla poszczególnych alergenów. Wysokie stężenie całkowitej IgE pojawia się w wielu niealergicznych zespołach chorobowych, nie może więc jednoznacznie potwierdzać rozpoznania alergii. Ułatwia jednakże różnicowanie schorzeń niealergicznych o zbliżonym przebiegu.
Badanie alergenowoswoistych IgE w surowicy stanowi cenne uzupełnienie diagnostyki alergologicznej, zwłaszcza gdy wykonanie punktowych testów skórnych nie jest możliwe (np. u małych dzieci lub gdy nie da się odstawić leków przeciwalergicznych).
Należy podkreślić, że ujemne wyniki punktowych testów skórnych lub oznaczeń sIgE nie zawsze wykluczają podłoże alergiczne obserwowanych dolegliwości, a wyniki dodatnie nie zawsze o nim przesądzają.
W razie rozbieżności pomiędzy wynikami badań dodatkowych a obrazem klinicznym lekarz może zdecydować o wykonaniu testów prowokacyjnych. Polegają one na podaniu roztworu alergenu do oskrzeli, nosa lub worka spojówkowego celem odtworzenia reakcji na alergen w naturalnym środowisku.
Do diagnostyki wyprysku kontaktowego wykorzystuje się naskórkowe testy płatkowe. Alergeny badane nanosi się na niewielkie krążki bibułowe, a następnie plastrami umocowuje na skórze pleców. Odczytu testów dokonuje się po 48, 72, a nawet po 96 godzinach od założenia.

Odczulanie

Terapia schorzeń alergicznych obejmuje leczenie objawowe oraz immunoterapię swoistą ( odczulanie ). Metoda ta polega na podawaniu we wzrastających dawkach alergenu, na który uczulony jest pacjent, aż do osiągnięcia dawki podtrzymującej, która powinna być podawana regularnie przez kilka lat. Celem takiego postępowania jest wytworzenie tolerancji, aby przy naturalnym narażeniu na alergen nie występowały objawy choroby.
Prowadzenie odczulania nie jest możliwe u wszystkich pacjentów, zwłaszcza jeśli współistnieją określone schorzenia lub równocześnie są zażywane określone leki. Przy kwalifikacji do immunoterapii lekarz uwzględnia wszystkie przeciwwskazania.
Szczepionkę alergenową podaje się podskórnie, doustnie, podjęzykowo lub donosowo.
W gotowych szczepionkach dostępne są tylko alergeny wziewne (pyłki, roztocza kurzu domowego, pleśnie, sierści zwierząt).
Najbardziej popularne i sprawdzone są szczepionki w iniekcji, np. Allergovit® i Novo-Helisen® Depot firmy Allergopharma.
W trakcie leczenia początkowego ( wzrastającymi dawkami alergenu ) iniekcje będą podawane co tydzień lub co 2 tygodnie, dawki podtrzymujące w odstępach co 4 do 6 tygodni.
W przypadku szczepionki Allergovit® leczenie początkowe trwa co najmniej 7 tygodni, w przypadku preparatu Novo-Helisen® Depot minimum 14 tygodni.
W razie uczulenia na alergeny sezonowe ( pyłki roślin ) lekarz ma do wyboru dwa schematy leczenia:

odczulanie przedsezonowe

Po osiągnięciu dawki podtrzymującej leczenie jest przerywane przed sezonem pylenia. Kuracje powtarza się w ten sposób kilkakrotnie co rok.

odczulanie całoroczne

Po osiągnięciu dawki podtrzymującej podaje się ją co 4 do 6 tygodni, odpowiednio zmniejszając w trakcie sezonu pylenia.
W razie uczulenia na alergeny całoroczne ( roztocza kurzu domowego, pleśnie, nabłonki i sierści zwierząt ) obowiązuje wyłącznie schemat odczulania całorocznego.
Dla dzieci dostępna jest doustna szczepionka alergenowa Novo-Helisen® oral. W trakcie leczenia początkowego wzrastającą ilość kropli przyjmuje się codziennie przez ok. 3 miesiące. W przypadku pyłkowicy leczenie się przerywa i powtarza przed kolejnym sezonem pylenia. W przypadku uczulenia na alergeny całoroczne dawkę podtrzymującą przyjmuje się 3 razy w tygodniu przez co najmniej 3 lata.
Warunkiem sukcesu i bezpieczeństwa immunoterapii jest ścisła współpraca z lekarzem i dokładne przestrzeganie jego zaleceń, a w szczególności:

należy dotrzymywać zaleconych przez lekarza terminów wizyt, aby regularnie podnosić dawkę alergenu;
po każdym zastrzyku należy pozostać pod obserwacją w gabinecie lekarskim przez co najmniej 30 minut. Po podaniu szczepionki alergenowej mogą wystąpić objawy nieżytu nosa, spojówek lub astmy, wysypki skórne, osłabienie, zawroty głowy. W pojedynczych przypadkach może dojść do zagrażającej życiu zapaści. Powyższe działania uboczne mogą rozwinąć się w krótkim czasie po iniekcji, niekiedy poprzedza je świąd, uczucie gorąca pod językiem, w gardle oraz w obrębie dłoni i stóp. Wszelkie dolegliwości należy natychmiast zgłosić lekarzowi lub pielęgniarce, ich wczesne zwalczanie zapobiega nasilaniu się objawów.
w miejscu iniekcji może pojawić się zaczerwienienie, obrzęk lub świąd. Te i inne objawy uboczne mogą pojawić się również kilka - kilkanaście godzin po iniekcji. Należy je zgłosić lekarzowi przy następnej wizycie.
należy informować lekarza o zmianach zażywanych dotychczas leków oraz nowych objawach chorobowych lub chorobach rozpoznanych przez innego lekarza.
konieczne jest podanie terminów zbliżających się szczepień ochronnych, planowanej dłuższej nieobecności, zmianach sposobu życia ( nowe mieszkanie, zmiana pracy ).
należy powiadomić lekarza o zajściu w ciążę.
niekiedy po iniekcji pojawia się uczucie zmęczenia, osłabienie, na co szczególnie muszą zwrócić uwagę kierowcy.
przez 24 godziny po iniekcji należy unikać długotrwałej, gorącej kąpieli, sauny, dużych wysiłków fizycznych i alkoholu.
nawet po uzyskaniu poprawy nie należy zapominać o konieczności unikania kontaktu z alergenem.

Czy zawsze alergia?

Diagnostyka schorzeń alergicznych ma na celu nie tylko ustalenie alergenu wywołującego objawy, ale i rozpoznanie schorzeń o podobnym przebiegu, które nie mają charakteru alergicznego.
Należy do nich zaliczyć w szczególności:

zakażenia pasożytnicze
przewlekłe zapalenie zatok, oskrzeli
przewlekłą obturacyjną chorobę płuc
wrodzone i nabyte niedobory odporności

W codziennym życiu często interpretuje się występowanie różnorodnych zmian skórnych jako następstwo reakcji alergicznej. Podłoże alergiczne mają bowiem jednostki chorobowe o bardzo zróżnicowanym obrazie klinicznym. Najczęstsze to:

atopowe zapalenie skóry
pokrzywka
wyprysk kontaktowy.

Atopowe zapalenie skóry rozwija się przeważnie u małych dzieci (75% przypadków przed 3 r.ż.), choroba bardzo rzadko ujawnia się w wieku dorosłym. Wiodącym objawem jest nasilony świąd skóry, skóra jest sucha z tendencją do zmian wypryskowych i liszajowatych . Lokalizacja zmian skórnych jest charakterystyczna; u niemowląt zajęta jest twarz i dystalne części kończyn, u starszych dzieci zgięcia stawów łokciowych, kolanowych, nadgarstki. U niemowląt najczęstszym alergenem przyczynowym są białka mleka krowiego, w późniejszym okresie odgrywają też rolę alergeny powietrznopochodne, głównie roztocza kurzu domowego i pyłek traw. Choroba często występuje rodzinnie, ale sposób dziedziczenia nie jest dokładnie poznany. Należy podkreślić, że alergia jest tylko jednym z czynników wpływających na rozwój i przebieg schorzenia. Odgrywają też rolę m.in. zaburzenia w metabolizmie lipidów skóry, częste infekcje grzybicze i gronkowcowe skóry oraz czynniki psychiczne, zaburzenia emocjonalne.

Pokrzywka charakteryzuje się wysiewem bąbli przypominających oparzenie pokrzywą, którym towarzyszy silny świąd. Bąble pokrzywkowe utrzymują się w jednym miejscu bardzo krótko, na ogół kilka godzin i szybko zajmują nowe obszary skóry.
Przyczyny pokrzywki są bardzo różnorodne i często trudne do ustalenia. Stosunkowo niewielki odsetek stanowią pokrzywki wywołane alergenami pokarmowymi, sporadycznie powietrznopochodnymi oraz polekowe. Czynniki te są istotne, jeśli dochodzi tylko do krótkotrwałego wysiewu bąbli (pokrzywka ostra). Pokrzywka przewlekła może być natomiast wywołana nietolerancją aspiryny i innych niesterydowych leków przeciwzapalnych oraz spożywaniem związków o podobnej budowie zawartych w pokarmach (benzoesany, barwniki azowe, naturalne salicylany). Niekiedy wywołują ją gwałtowne zmiany temperatury otoczenia, ucisk skóry tępym przedmiotem, pocenie się lub czynniki psychogenne. Bąble pokrzywkowe mogą się również pojawiać w związku z ogniskiem zakarzenia (np. migdałki, zgorzelinowe zęby) lub chorobą pasożytniczą przewodu pokarmowego.

Wyprysk kontaktowy rozwija się w wyniku bezpośredniego zetknięcia skóry z alergenem działąjącym w życiu codziennym lub pracy zawodowej. Występuje przeważnie u osób dorosłych. Główną przyczyną alergii kontaktowej są metale, głównie nikiel (u kobiet) i chrom (u mężczyzn). W alergii na nikiel możliwy jest rozwój rozsianych zmian skórnych poza miejscem kontaktu z niklową biżuterią, zegarkiem czy oprawkami okularów. Przyczyną jest nikiel zawarty w pokarmach (największe ilości występują w margarynie) oraz wodzie pitnej.
Częstą lokalizacją wyprysku są podudzia, zwłaszcza u osób skarżących się na zmiany żylakowe. Wyprysk nie ma wówczas początkowo charakteru alergicznego, ale w miarę leczenia pojawia się uczulenie na składowe leków miejscowych (m.in. antybiotyki, podłoża maści).

Diagnostyka omówionych powyżej schorzeń wymaga nie tylko testów alergologicznych, które pozwalają ustalić, które alergeny i w jakim zakresie są zaangażowane w rozwój zmian chorobowych. Konieczne jest również różnicowanie zmian skórnych o podobnej morfologii ale o zupełnie odmiennym charakterze, takich jak m.in.: łojotokowe zapalenie skóry, liszaj rumieniowaty, opryszczkowe zapalenie skóry, łuszczyca, świerzb, grzybice i szereg innych.